استفاده از هوش مصنوعی برای پرسیدن درباره علائم بیماری، نتیجه آزمایش، داروها و روش های درمان با سرعت زیادی افزایش یافته است. دسترسی سریع و شبانه روزی به این ابزارها باعث شده بعضی کاربران حتی پیش از مراجعه به پزشک، علائم خود را در سامانه های هوش مصنوعی وارد کنند و بر اساس پاسخ دریافت شده درباره مصرف دارو تصمیم بگیرند.
سازمان غذا و دارو اکنون نسبت به گسترش این رفتار که از آن با عنوان «خود درمانی دیجیتال» یاد می شود هشدار داده است. محمد هاشمی، سخنگوی این سازمان، تاکید کرده که اینترنت و هوش مصنوعی می توانند برای افزایش آگاهی مفید باشند، اما نباید به عنوان مرجع مستقل برای تشخیص بیماری، تجویز دارو، قطع درمان یا تغییر مقدار مصرف دارو استفاده شوند.
خود درمانی دیجیتال چیست؟
خود درمانی دیجیتال زمانی اتفاق می افتد که فرد بر اساس اطلاعاتی که از موتورهای جستجو، شبکه های اجتماعی، وب سایت ها یا سامانه های هوش مصنوعی دریافت کرده است، بدون ارزیابی حرفه ای برای درمان خود تصمیم بگیرد. مشکل اصلی صرف جستجوی اطلاعات پزشکی نیست؛ خطر از زمانی آغاز می شود که اطلاعات عمومی جای بررسی بالینی را بگیرند.
برای مثال، فرد ممکن است چند علامت مانند سردرد، سرگیجه و خستگی را برای یک مدل هوش مصنوعی شرح دهد و سپس بر اساس یکی از تشخیص های احتمالی پیشنهاد شده، مصرف دارویی را شروع یا متوقف کند. در حالی که همین علائم می توانند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشند و تشخیص آنها ممکن است به معاینه، آزمایش، تصویربرداری یا بررسی سابقه پزشکی نیاز داشته باشد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز تاکید کرده است که ابزارهای اینترنتی می توانند به شناخت بهتر بیماری و آماده شدن برای گفت و گو با پزشک کمک کنند، اما تصمیم درمانی مستقل بر اساس پاسخ آنها می تواند بیمار را از مسیر درست درمان خارج کند.
چرا پاسخ هوش مصنوعی برای تشخیص قطعی کافی نیست؟
یک پاسخ پزشکی مناسب فقط به نام بیماری یا فهرستی از علائم وابسته نیست. سن بیمار، بیماری های زمینه ای، داروهای مصرفی، حساسیت های دارویی، وضعیت کبد و کلیه، بارداری یا شیردهی و حتی نتایج آزمایش ها می توانند انتخاب یک روش درمان را کاملا تغییر دهند. ابزارهای عمومی هوش مصنوعی معمولا تمام این اطلاعات را در اختیار ندارند.
سازمان جهانی بهداشت نیز درباره استفاده پزشکی از مدل های مولد هوش مصنوعی هشدار داده است. بر اساس راهنمای WHO، این سامانه ها ممکن است اطلاعات نادرست، ناقص، دارای سوگیری یا به ظاهر بسیار مطمئن اما اشتباه تولید کنند. یکی دیگر از خطرها «سوگیری اتوماسیون» است؛ یعنی کاربر فقط به دلیل اینکه پاسخ توسط یک سیستم هوشمند ارائه شده، احتمال خطای آن را نادیده بگیرد.
در نتیجه، حتی پاسخی که بسیار علمی، دقیق و قانع کننده نوشته شده است لزوما تشخیص پزشکی صحیح محسوب نمی شود.
تغییر خودسرانه دارو چه خطرهایی دارد؟
قطع یا تغییر مقدار مصرف دارو گاهی می تواند به اندازه شروع خودسرانه یک داروی جدید خطرناک باشد. پزشک و داروساز هنگام انتخاب دارو فقط نام بیماری را در نظر نمی گیرند و باید مجموعه ای از شرایط بیمار و احتمال تداخل میان داروها را بررسی کنند. به همین دلیل نسخه ای که برای یک بیمار مناسب است ممکن است برای فرد دیگری مناسب نباشد.
سازمان غذا و دارو به طور خاص درباره تصمیم گیری خودسرانه در مورد برخی گروه های دارویی هشدار داده است.
- آنتی بیوتیک ها
- داروهای موثر بر سیستم عصبی
- داروهای ضد انعقاد خون
- داروهای مورد استفاده برای بیماری های مزمن
- داروهایی که مقدار مصرف آنها باید متناسب با عملکرد کبد یا کلیه تنظیم شود
برای نمونه، مصرف نامناسب آنتی بیوتیک فقط برای همان بیمار مشکل ایجاد نمی کند. سازمان جهانی بهداشت در گزارش به روز شده ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرده است که مصرف نادرست و بیش از حد داروهای ضد میکروبی از عوامل اصلی گسترش مقاومت میکروبی است. طبق داده های WHO، حدود یک مورد از هر شش عفونت باکتریایی تایید شده آزمایشگاهی در جهان در سال ۲۰۲۳ در برابر درمان آنتی بیوتیکی مقاوم بوده است.
داروساز فقط فروشنده دارو نیست
یکی از نکاتی که در هشدار سازمان غذا و دارو مورد تاکید قرار گرفته، نقش داروساز در جلوگیری از خطاهای دارویی است. داروساز می تواند سابقه مصرف دارو، احتمال تداخل میان چند دارو، روش صحیح مصرف و بعضی عوارض قابل انتظار را بررسی کند و در صورت وجود مشکل، بیمار را برای ارزیابی بیشتر به پزشک ارجاع دهد.
این موضوع به ویژه برای افرادی اهمیت دارد که همزمان چند دارو مصرف می کنند. دو دارو ممکن است به تنهایی مشکلی ایجاد نکنند، اما استفاده همزمان آنها اثر یکدیگر را تقویت یا تضعیف کند. بیماری های زمینه ای نیز می توانند شیوه جذب، متابولیسم یا دفع دارو را تغییر دهند.
بنابراین پرسیدن از یک چت بات که «آیا می توانم این دو دارو را با هم مصرف کنم؟» می تواند برای کسب اطلاعات اولیه مفید باشد، اما پاسخ نهایی درباره ایمنی مصرف باید با اطلاعات واقعی بیمار توسط پزشک یا داروساز بررسی شود.
آیا استفاده از هوش مصنوعی در پزشکی خطرناک است؟
هشدار درباره خود درمانی دیجیتال به این معنا نیست که هوش مصنوعی هیچ جایگاهی در پزشکی ندارد. این دو موضوع گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می شوند. ابزار عمومی که یک کاربر برای پرسیدن درباره علائم استفاده می کند با یک سامانه پزشکی تخصصی که برای هدف مشخص طراحی، ارزیابی و تحت نظارت متخصص استفاده می شود یکسان نیست.
سازمان جهانی بهداشت کاربردهای متعددی برای مدل های پیشرفته هوش مصنوعی در سلامت مطرح کرده است؛ از پشتیبانی از مراقبت بالینی و آموزش پزشکی گرفته تا پژوهش، توسعه دارو و انجام امور اداری. با این حال WHO تاکید می کند چنین کاربردهایی باید همراه با ارزیابی دقت، مدیریت خطر، حفاظت از حریم خصوصی و نظارت انسانی باشند.
پس مسئله اصلی استفاده از هوش مصنوعی نیست؛ مسئله تبدیل یک ابزار اطلاعاتی به پزشک مجازی بدون نظارت حرفه ای است.
چگونه از هوش مصنوعی برای اطلاعات پزشکی درست استفاده کنیم؟
هوش مصنوعی در بهترین حالت می تواند به بیمار کمک کند اطلاعات اولیه را بهتر بفهمد و برای مراجعه به پزشک آماده تر باشد. برای مثال، می توان از آن برای توضیح اصطلاحات پزشکی، تهیه فهرست سوالات برای جلسه ویزیت یا درک کلی یک بیماری استفاده کرد. اما هرچه تصمیم به اقدام درمانی نزدیک تر شود، اهمیت بررسی متخصص بیشتر خواهد شد.
برای استفاده ایمن تر بهتر است:
- پاسخ هوش مصنوعی را تشخیص قطعی در نظر نگیرید.
- بدون نظر پزشک یا داروساز داروی نسخه ای را شروع یا قطع نکنید.
- مقدار مصرف دارو را بر اساس توصیه یک ابزار عمومی تغییر ندهید.
- در مورد تداخل دارویی از پزشک یا داروساز کمک بگیرید.
- اطلاعات پزشکی مهم را با منابع معتبر و به روز مقایسه کنید.
- علائم شدید یا ناگهانی را به جای جستجوی طولانی در اینترنت، از مسیر خدمات درمانی پیگیری کنید.
- هنگام وارد کردن اطلاعات سلامت در سرویس های عمومی، به حریم خصوصی و نحوه ذخیره داده ها نیز توجه داشته باشید. WHO حریم خصوصی و امنیت اطلاعات پزشکی را از موضوعات مهم در استفاده از هوش مصنوعی سلامت می داند.
نتیجه گیری
هوش مصنوعی می تواند دسترسی مردم به اطلاعات سلامت را ساده تر کند، اصطلاحات پیچیده را توضیح دهد و به کاربران کمک کند برای گفت و گو با پزشک یا داروساز آماده شوند. با این حال، همین سهولت دسترسی می تواند زمانی خطرناک شود که پاسخ یک سامانه عمومی جای تشخیص و تصمیم گیری حرفه ای را بگیرد.
هشدار سازمان غذا و دارو بیش از آنکه مخالفت با فناوری باشد، درباره مرز میان «کسب اطلاعات» و «درمان» است. تشخیص بیماری، انتخاب دارو، بررسی تداخل ها و تصمیم درباره شروع، قطع یا تغییر مقدار مصرف نیازمند اطلاعاتی است که فراتر از چند خط توضیح درباره علائم قرار دارد. هوش مصنوعی می تواند دستیار خوبی برای افزایش آگاهی باشد، اما در تصمیم های درمانی حساس، هنوز پزشک و داروساز همان انسان هایی هستند که بهتر است حذفشان نکنیم.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟
ارسال دیدگاه