تنهایی چگونه مغز را به سمت مصرف بیشتر الکل سوق می دهد؟ بررسی یک مسیر عصبی مهم

تنهایی فقط یک احساس ناخوشایند نیست و در سال های اخیر به یکی از موضوعات مهم سلامت عمومی تبدیل شده است. سازمان جهانی بهداشت برآورد می کند حدود 16 درصد از مردم جهان، یعنی تقریبا یک نفر از هر شش نفر، تنهایی را تجربه می کنند. پژوهش های مختلف نیز نشان داده اند که تنهایی و انزوای اجتماعی می توانند با پیامدهای نامطلوب جسمی و روانی همراه باشند.

یکی از موضوعاتی که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، ارتباط میان انزوای اجتماعی و مصرف الکل است. برخی افراد ممکن است در شرایط تنهایی یا فشار اجتماعی، بیشتر به مصرف الکل روی بیاورند؛ اما دقیقا مشخص نبود این تجربه چگونه می تواند فعالیت مغز و رفتار مربوط به مصرف الکل را تغییر دهد.

مطالعه ای جدید از پژوهشگران دانشگاه نورث وسترن و مؤسسه سالک که در مجله معتبر Nature Neuroscience منتشر شده، سرنخ مهمی درباره این ارتباط ارائه کرده است. این پژوهش نشان می دهد انزوای اجتماعی در موش های نر می تواند فعالیت یک مدار مشخص مغزی را تغییر دهد و مصرف الکل را افزایش دهد.

مطالعه جدید درباره ارتباط انزوای اجتماعی و مصرف الکل چه می گوید؟

این پژوهش برای بررسی این موضوع انجام شد که آیا تجربه انزوای اجتماعی می تواند نحوه پردازش الکل و پاداش در مغز را تغییر دهد یا خیر. نکته مهم این است که پژوهشگران فقط میزان نوشیدن الکل را بررسی نکردند، بلکه فعالیت مدارهای عصبی مرتبط با این رفتار را نیز اندازه گیری و دستکاری کردند.

در این آزمایش، موش های نر و ماده ابتدا در شرایط گروهی نگهداری شدند و سپس برای مدتی در شرایط انزوای اجتماعی قرار گرفتند. پژوهشگران در کنار بررسی رفتار نوشیدن، فعالیت سلول های عصبی مرتبط با الکل را نیز مورد مطالعه قرار دادند.

موش های نر در شرایط انزوا الکل بیشتری مصرف کردند

در این آزمایش، موش ها روزانه به مدت یک ساعت به دو گزینه دسترسی داشتند: آب و محلول حاوی 15 درصد الکل. پس از قرار گرفتن در شرایط انزوای اجتماعی، تغییر قابل توجهی در الگوی مصرف الکل مشاهده شد.

• مصرف الکل در موش های نر به تدریج افزایش پیدا کرد.
• این افزایش مصرف در طول دوره انزوا تشدید شد.
• مصرف آب تغییر قابل توجهی نداشت.
• در موش های ماده، برخلاف نرها، انزوای اجتماعی با کاهش مصرف الکل همراه بود.

بنابراین، افزایش مصرف در موش های نر را نمی توان صرفا با افزایش تشنگی یا مصرف کلی مایعات توضیح داد. یافته ها نشان می دهند انزوای اجتماعی به شکل متفاوتی بر رفتار مرتبط با الکل اثر گذاشته است.

کدام بخش مغز با افزایش مصرف الکل ارتباط داشت؟

برای پیدا کردن سازوکار عصبی این رفتار، پژوهشگران روی ارتباط میان دو ناحیه مهم مغز تمرکز کردند: آمیگدال قاعده ای جانبی یا BLA و قشر پیش پیشانی میانی یا mPFC. این دو ناحیه در پردازش هیجان، استرس، اطلاعات اجتماعی، انگیزه و رفتارهای مرتبط با پاداش نقش دارند.

آمیگدال می تواند در ارزیابی اهمیت عاطفی محرک ها و پاسخ به شرایط ناخوشایند نقش داشته باشد. قشر پیش پیشانی نیز در تنظیم رفتار، تصمیم گیری و پردازش ارزش محرک ها مشارکت دارد. ارتباط این دو ناحیه می تواند یکی از مسیرهایی باشد که تجربه های اجتماعی و هیجانی را به تغییرات رفتاری تبدیل می کند.

فعالیت مدار BLA به mPFC در موش های نر افزایش یافت

نتایج نشان داد فعالیت نورون های آمیگدال که به قشر پیش پیشانی میانی متصل هستند، با میزان مصرف الکل ارتباط دارد. در موش های نر، انزوای اجتماعی باعث افزایش تحریک پذیری این مسیر عصبی شد و همزمان مصرف الکل افزایش پیدا کرد.

در موش های ماده، نتیجه متفاوت بود. انزوا فعالیت و تحریک پذیری همین مدار را کاهش داد و مصرف الکل نیز کاهش پیدا کرد.

این موضوع اهمیت یک نکته را نشان می دهد: واکنش مغز به انزوای اجتماعی لزوما در همه افراد یا حتی در دو جنس یکسان نیست. البته از این یافته نمی توان نتیجه گرفت که مغز زنان و مردان انسان نیز دقیقا همین الگو را نشان می دهد.

آیا این مدار مغزی واقعا باعث افزایش مصرف الکل می شود؟

صرف مشاهده همزمان تغییر فعالیت مغز و افزایش مصرف الکل برای اثبات رابطه علت و معلولی کافی نیست. به همین دلیل، پژوهشگران در مرحله بعد فعالیت همین مسیر عصبی را مستقیما دستکاری کردند.

آنها از تکنیکی به نام اپتوژنتیک استفاده کردند. در این روش می توان فعالیت گروه مشخصی از نورون ها را با استفاده از نور کنترل کرد. این کار به پژوهشگران اجازه داد بررسی کنند که آیا فعال کردن یا مهار مسیر BLA به mPFC واقعا می تواند رفتار نوشیدن را تغییر دهد.

فعال کردن مسیر عصبی باعث افزایش مصرف الکل شد

نتایج نشان داد وقتی مسیر BLA به mPFC در موش های نر فعال شد، مصرف الکل افزایش پیدا کرد. در مقابل، مهار همین مسیر در موش های نری که در شرایط انزوا قرار داشتند، باعث کاهش مصرف الکل شد.

این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می دهد این مدار صرفا همراه با مصرف بیشتر الکل فعال نمی شود، بلکه در مدل حیوانی مورد مطالعه، دستکاری فعالیت آن می تواند مستقیما میزان مصرف الکل را تغییر دهد.

انزوای اجتماعی چگونه ارزش پاداش ها را در مغز تغییر می دهد؟

یکی از جالب ترین بخش های این مطالعه به نحوه پردازش پاداش مربوط می شود. مغز فقط درباره اینکه یک ماده «پاداش دهنده» است تصمیم نمی گیرد، بلکه ارزش محرک های مختلف را در مقایسه با یکدیگر نیز پردازش می کند.

پژوهشگران دریافتند که پس از انزوای اجتماعی، در موش های نر پاسخ قشر پیش پیشانی به الکل افزایش پیدا کرد. در مقابل، پاسخ همین ناحیه به ساکاروز، که یک پاداش طبیعی و شیرین است، کاهش یافت.

پاسخ مغز به الکل بیشتر و به پاداش طبیعی کمتر شد

به بیان ساده تر، انزوای اجتماعی در این مدل حیوانی با الگویی همراه بود که در آن:

• پاسخ قشر پیش پیشانی به الکل افزایش یافت.
• پاسخ به آب تغییر قابل توجهی نکرد.
• پاسخ به ساکاروز کاهش پیدا کرد.
• تحریک مدار BLA به mPFC توانست بخشی از همین الگو را ایجاد کند.

این یافته احتمال می دهد که انزوای اجتماعی می تواند نحوه ارزش گذاری مغز نسبت به برخی پاداش ها را تغییر دهد و در موش های نر، الکل را به محرکی برجسته تر تبدیل کند. با این حال، این تفسیر هنوز یک فرضیه پژوهشی است و نباید آن را به عنوان توضیح قطعی رفتار انسان در نظر گرفت.

چرا موش های نر و ماده واکنش متفاوتی نشان دادند؟

تفاوت میان دو جنس یکی از یافته های مهم این پژوهش بود. انزوای اجتماعی مصرف الکل را در موش های نر افزایش داد، اما در موش های ماده کاهش داد. فعالیت مدار BLA به mPFC نیز در دو گروه در جهت مخالف تغییر کرد.

پژوهشگران هنوز علت دقیق این تفاوت را مشخص نکرده اند. ممکن است تفاوت های زیستی در نحوه پردازش استرس، هیجان، تعامل اجتماعی و پاداش نقش داشته باشند، اما برای مشخص کردن سازوکار دقیق به مطالعات بیشتری نیاز است.

همچنین وضعیت اجتماعی موش ها پیش از انزوا نیز اهمیت داشت. در شرایط گروهی، تفاوت هایی در فعالیت این مدار بر اساس جایگاه اجتماعی حیوانات مشاهده شد. این موضوع نشان می دهد تجربه های اجتماعی قبلی نیز ممکن است بر نحوه واکنش مغز به شرایط ناخوشایند اثر بگذارد.

آیا تنهایی در انسان هم باعث افزایش مصرف الکل می شود؟

پاسخ کوتاه این است: هنوز نمی توان بر اساس این مطالعه چنین نتیجه ای گرفت. پژوهش حاضر یک مطالعه پیش بالینی روی موش هاست و هدف آن شناسایی سازوکارهای عصبی احتمالی است، نه اثبات رابطه علت و معلولی در انسان.

در انسان، مصرف الکل تحت تاثیر عوامل بسیار بیشتری قرار دارد؛ از جمله وضعیت روانی، استرس، سابقه مصرف، محیط اجتماعی، دسترسی به الکل، فرهنگ، شرایط اقتصادی و الگوهای یادگیری و مقابله با هیجان.

از طرف دیگر، «تنهایی» با «انزوای اجتماعی» یکسان نیست. ممکن است فرد روابط اجتماعی زیادی داشته باشد اما احساس تنهایی کند، یا از نظر اجتماعی ارتباطات محدودی داشته باشد اما احساس تنهایی نکند. سازمان جهانی بهداشت نیز این دو مفهوم را مرتبط اما متمایز در نظر می گیرد.

بنابراین، یافته این مطالعه را باید به شکل دقیق تری بیان کرد: انزوای اجتماعی در یک مدل حیوانی توانست مدار خاصی در مغز را تغییر دهد و در موش های نر با افزایش مصرف الکل همراه شود.

نتیجه گیری

مطالعه جدید منتشر شده در Nature Neuroscience نشان می دهد انزوای اجتماعی می تواند در موش های نر فعالیت مدار ارتباطی میان آمیگدال قاعده ای جانبی و قشر پیش پیشانی میانی را افزایش دهد؛ تغییری که با افزایش مصرف الکل همراه بود. دستکاری این مسیر نیز توانست مصرف الکل را افزایش یا کاهش دهد.

یکی از مهم ترین نکات پژوهش این است که واکنش به انزوا در موش های نر و ماده یکسان نبود. همچنین انزوای اجتماعی در موش های نر با افزایش پاسخ مغز به الکل و کاهش پاسخ به یک پاداش طبیعی همراه شد.

این پژوهش یک سرنخ مهم درباره چگونگی ارتباط تجربه اجتماعی، مدارهای مغزی و رفتار مصرف الکل ارائه می کند.