طرحواره چیست و چگونه باعث مشکلات روانی می شود؟ بررسی شکل گیری طرحواره های ناسازگار

چرا بعضی الگوهای فکری و رفتاری، حتی زمانی که می دانیم به ضررمان هستند، بارها در زندگی تکرار می شوند؟ چرا یک فرد ممکن است در روابط خود همیشه منتظر طرد شدن باشد، فرد دیگری دائماً احساس بی ارزشی کند و شخص دیگری حتی در شرایط عادی، احتمال وقوع اتفاقی ناگوار را بسیار بیشتر از واقعیت تصور کند؟

یکی از مفاهیمی که می تواند به توضیح این الگوهای تکرارشونده کمک کند، «طرحواره» است. طرحواره ها الگوهای عمیق شناختی و هیجانی هستند که بر نحوه برداشت ما از خود، دیگران و اتفاقات زندگی اثر می گذارند. در طرحواره درمانی، نوع خاصی از این الگوها با عنوان «طرحواره های ناسازگار اولیه» شناخته می شوند.

این طرحواره ها می توانند با مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت و دشواری های تنظیم هیجان ارتباط داشته باشند. البته وجود یک طرحواره به تنهایی به معنای ابتلا به اختلال روانی نیست و نباید رابطه میان آنها را یک رابطه ساده علت و معلولی در نظر گرفت. پژوهش های جدید نیز بیشتر از نقش طرحواره ها به عنوان بخشی از عوامل آسیب پذیری روان شناختی حمایت می کنند.

طرحواره چیست؟

طرحواره را می توان یک الگوی نسبتاً پایدار ذهنی دانست که به فرد کمک می کند اطلاعات مربوط به خودش، دیگران و محیط اطراف را سازمان دهی و تفسیر کند. این الگوها تحت تاثیر تجربیات قبلی قرار دارند و می توانند تعیین کنند که فرد از یک اتفاق چه معنایی برداشت می کند.

به همین دلیل، یک اتفاق یکسان ممکن است برای دو نفر معنای کاملاً متفاوتی داشته باشد. برای مثال، اگر مدیری از دو کارمند درباره عملکردشان انتقاد کند، یکی ممکن است آن را بازخوردی درباره یک اشتباه مشخص بداند، اما فردی که احساس عمیق بی ارزشی دارد ممکن است همان انتقاد را نشانه ای از «بی کفایتی کلی» خود تفسیر کند.

بنابراین، طرحواره فقط یک فکر ساده نیست؛ بلکه مجموعه ای از باورها، هیجان ها، خاطرات و برداشت های مرتبط با یک موضوع است که می تواند نحوه واکنش فرد به تجربه های جدید را تحت تاثیر قرار دهد.

طرحواره های ناسازگار اولیه چگونه شکل می گیرند؟

همه طرحواره ها ناسازگار نیستند. ذهن انسان برای پیش بینی اتفاقات و ایجاد نظم در تجربه های زندگی به الگوهای شناختی نیاز دارد. مشکل زمانی ایجاد می شود که این الگوها بیش از اندازه انعطاف ناپذیر، فراگیر و ناسازگار با واقعیت شوند و در موقعیت های مختلف زندگی واکنش های مشکل ساز ایجاد کنند.

در مدل طرحواره درمانی، تجربه های دوران کودکی و برآورده نشدن مداوم برخی نیازهای هیجانی اساسی، در شکل گیری طرحواره های ناسازگار اولیه اهمیت دارند. با این حال، تجربه های کودکی تنها عامل موثر نیستند و ویژگی های فردی، خلق و خو، محیط اجتماعی و تجربیات بعدی زندگی نیز می توانند در شکل گیری یا تقویت این الگوها نقش داشته باشند. پژوهش های انجام شده نیز ارتباط میان تجربه های نامطلوب دوران کودکی و طرحواره های ناسازگار در بزرگسالی را نشان داده اند، هرچند برای اثبات رابطه علت و معلولی به مطالعات طولی بیشتری نیاز است.

مهم ترین عوامل موثر می توانند شامل موارد زیر باشند:

• برآورده نشدن مداوم نیاز به امنیت و دلبستگی
• تجربه طرد یا بی ثباتی در روابط نزدیک
• تجربه سوء استفاده یا غفلت
• کنترل گری شدید یا حمایت بیش از اندازه
• نبود آزادی کافی برای بیان هیجان ها و نیازهای سالم
• تجربه مداوم انتقاد، تحقیر یا مقایسه
• ویژگی های خلقی و سرشتی فرد
• تجربیات اجتماعی و روابط با همسالان
• اتفاقات مهم و آسیب زا در سال های بعدی زندگی

برای مثال، کودکی که بارها تجربه طرد شدن یا بی ثباتی در روابط مهم زندگی خود را تجربه می کند، ممکن است به تدریج این باور عمیق را شکل دهد که «افرادی که دوستشان دارم، در نهایت مرا ترک می کنند». این باور در بزرگسالی می تواند بر نحوه تفسیر رفتار شریک عاطفی تاثیر بگذارد.

طرحواره های ناسازگار چگونه فعال می شوند؟

وجود یک طرحواره به این معنا نیست که فرد در تمام لحظات زندگی تحت تاثیر آن قرار دارد. طرحواره ها معمولاً در شرایطی فعال می شوند که اتفاقی، احساس یا رابطه ای با تجربه های قبلی فرد شباهت پیدا کند.

وقتی طرحواره فعال می شود، فرد ممکن است اطلاعات جدید را از فیلتر همان الگوی قدیمی تفسیر کند. در نتیجه، یک اتفاق کوچک می تواند هیجانی بسیار شدید ایجاد کند. این فرایند گاهی باعث می شود فرد رفتاری نشان دهد که در نهایت همان باور اولیه را تقویت می کند.

فرض کنید فردی طرحواره رهاشدگی دارد. اگر شریک عاطفی او چند ساعت پاسخ پیامش را ندهد، ممکن است این اتفاق را به معنای «دیگر مرا نمی خواهد» تفسیر کند. اضطراب ناشی از این برداشت می تواند باعث تماس های مکرر یا کنترل رابطه شود. این رفتار ممکن است باعث ایجاد تنش در رابطه شود و در نهایت ترس اولیه فرد از رها شدن را تقویت کند.

سبک های مقابله ای چه نقشی دارند؟

فعال شدن یک طرحواره معمولاً با هیجان ناخوشایند همراه است و فرد برای مدیریت این هیجان به شیوه ای خاص واکنش نشان می دهد. در طرحواره درمانی، این واکنش ها در قالب سبک های مقابله ای بررسی می شوند.

این سبک ها می توانند به شکل های مختلف ظاهر شوند:

• تسلیم شدن: فرد طرحواره را مانند یک واقعیت قطعی درباره خودش می پذیرد.
• اجتناب: فرد از موقعیت هایی که ممکن است طرحواره را فعال کنند دوری می کند.
• جبران افراطی: فرد به شکلی افراطی در جهت مخالف طرحواره رفتار می کند.

برای مثال، فردی که از طرد شدن می ترسد ممکن است از ایجاد رابطه عاطفی اجتناب کند. این رفتار در کوتاه مدت اضطراب او را کاهش می دهد، اما در بلندمدت فرصت تجربه یک رابطه سالم و اصلاح باورهای قدیمی را محدود می کند.

آیا طرحواره ها علت اختلالات روانی هستند؟

پاسخ علمی به این پرسش «به صورت مستقیم و قطعی» نیست. اختلالات روانی معمولاً حاصل تعامل چندین عامل هستند و نمی توان آنها را به یک عامل واحد مانند طرحواره نسبت داد.

عوامل ژنتیکی، زیستی، تجربیات زندگی، شرایط اجتماعی، استرس، روابط خانوادگی، یادگیری، سبک های مقابله ای و عوامل شناختی می توانند در کنار یکدیگر بر سلامت روان تاثیر بگذارند.

بنابراین، بهتر است طرحواره های ناسازگار را بخشی از شبکه عوامل آسیب پذیری و تداوم مشکلات روان شناختی بدانیم. حتی رابطه طرحواره و نشانه های روانی می تواند دوطرفه باشد؛ یعنی مشکلات روانی نیز ممکن است باعث فعال تر شدن افکار و باورهای منفی شوند. پژوهش های جدید نیز برای روشن شدن جهت این روابط، به مطالعات طولی بیشتری نیاز دارند.

طرحواره درمانی چگونه به تغییر این الگوها کمک می کند؟

طرحواره درمانی رویکردی است که برای شناسایی و تغییر الگوهای عمیق و پایدار شناختی و هیجانی طراحی شده است. هدف آن فقط جایگزین کردن یک فکر منفی با یک فکر مثبت نیست؛ بلکه تلاش می کند الگوهای ریشه دار و شیوه های مقابله ای ناسالم را شناسایی و اصلاح کند.

در این رویکرد از ترکیبی از روش های شناختی، تجربی، رفتاری و بین فردی استفاده می شود. شواهد پژوهشی درباره اثربخشی طرحواره درمانی، به ویژه در اختلالات شخصیت، افزایش یافته است. یک متاآنالیز در سال 2023 که 8 کارآزمایی تصادفی و 7 مطالعه تک گروهی را بررسی کرد، شواهدی از کاهش علائم اختلالات شخصیت و کاهش طرحواره های ناسازگار پس از درمان گزارش کرد. با این حال، کیفیت و تعداد شواهد در حوزه های مختلف یکسان نیست.

جمع بندی

طرحواره ها الگوهای عمیق شناختی و هیجانی هستند که می توانند بر نحوه تفسیر فرد از خودش، دیگران و اتفاقات زندگی اثر بگذارند. زمانی که برخی از این الگوها در اثر تجربیات نامناسب، برآورده نشدن مزمن نیازهای هیجانی یا تعامل عوامل فردی و محیطی شکل ناسازگار پیدا کنند، ممکن است در موقعیت های مختلف فعال شوند.

پژوهش ها میان طرحواره های ناسازگار و مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت و دشواری های تنظیم هیجان ارتباط هایی پیدا کرده اند. با این حال، این ارتباط به معنای آن نیست که یک طرحواره مشخص مستقیماً باعث ایجاد یک اختلال روانی می شود.

شناخت طرحواره ها می تواند به فرد کمک کند الگوهای تکرارشونده خود را بهتر بشناسد؛ برای مثال متوجه شود چرا یک انتقاد ساده برای او بسیار دردناک است، چرا دائماً از طرد شدن می ترسد یا چرا در روابط خود رفتارهایی را تکرار می کند که نتیجه مطلوبی ندارند. در صورت وجود مشکلات قابل توجه، بررسی این الگوها بهتر است در چارچوب ارزیابی و درمان توسط متخصص سلامت روان انجام شود.