آیا بوی قهوه می تواند حال شما را بهتر کند؟ بررسی تاثیر عطر قهوه بر مغز و خلق و خو

برای بسیاری از افراد، بوی قهوه تازه دم شده بخشی از تجربه صبحگاهی است. حتی ممکن است پیش از نوشیدن اولین جرعه، احساس کنند حالشان کمی بهتر شده است. اما آیا این احساس فقط یک تداعی ذهنی است یا خود رایحه قهوه می تواند بر خلق و خو و فعالیت مغز اثر بگذارد؟

یک پژوهش جدید از دانشگاه داروسازی شووا در ژاپن نشان می دهد که قرار گرفتن کوتاه مدت در معرض عطر قهوه ممکن است با کاهش برخی احساسات منفی و تغییر در یکی از شاخص های فعالیت مغز همراه باشد. البته این یافته به معنای اثبات یک اثر قطعی یا درمانی نیست و برای رسیدن به نتیجه دقیق تر، تحقیقات بیشتری لازم است.

پژوهش درباره تاثیر بوی قهوه بر مغز چگونه انجام شد؟

پژوهشگران می خواستند بررسی کنند که آیا بدون نوشیدن قهوه و دریافت کافئین، فقط رایحه آن می تواند تغییر قابل اندازه گیری در وضعیت روانی و فعالیت مغز ایجاد کند یا نه. به همین دلیل، شرکت کنندگان تنها در معرض بوی قهوه تازه دم شده قرار گرفتند.

در این مطالعه 20 دانشجوی سالم 20 تا 29 ساله شرکت کردند. پژوهش یک مطالعه اکتشافی و از نوع قبل و بعد بود، بنابراین تغییرات افراد پس از قرار گرفتن در معرض رایحه با وضعیت آنها پیش از آزمایش مقایسه شد.

روش آزمایش به این شکل بود:

• 20 گرم قهوه آسیاب شده با 400 میلی لیتر آب با دمای 85 درجه سانتی گراد دم شد.
• قهوه تازه دم شده در فاصله حدود 50 سانتی متری شرکت کنندگان قرار گرفت.
• شرکت کنندگان به مدت 5 دقیقه فقط در معرض رایحه قهوه بودند و آن را ننوشیدند.
• پیش و پس از آزمایش، وضعیت خلقی آنها با پرسشنامه Profile of Mood States بررسی شد.
• فعالیت مغز با EEG و ضربان قلب و تغییرپذیری ضربان قلب نیز اندازه گیری شد.

بنابراین، چیزی که در این آزمایش بررسی شد، اثر نوشیدن قهوه یا کافئین نبود، بلکه واکنش بدن و ذهن به خود رایحه قهوه بود.

بوی قهوه چه تاثیری بر احساسات شرکت کنندگان داشت؟

نتایج نشان داد که پس از پنج دقیقه قرار گرفتن در معرض عطر قهوه، چند شاخص مربوط به احساسات منفی کاهش پیدا کردند. نکته جالب این بود که افزایش معناداری در احساس سرزندگی مشاهده نشد.

به عبارت دیگر، نتایج بیشتر به سمت کاهش حال بد و تنش رفتند تا ایجاد یک احساس شدید از انرژی و سرخوشی. این تفاوت مهم است، چون «آرام تر شدن» با «پرانرژی تر شدن» یک چیز نیست.

شرکت کنندگان پس از قرار گرفتن در معرض رایحه قهوه موارد زیر را کمتر گزارش کردند:

• خستگی
• تنش و اضطراب
• سردرگمی
• احساس افسردگی و دلگیری

کاهش خشم و خصومت نیز در بررسی اولیه مشاهده شد، اما پس از اصلاح آماری برای مقایسه های متعدد، این نتیجه از نظر آماری معنادار باقی نماند. همچنین میزان سرزندگی تغییر معناداری نشان نداد.

بنابراین بهتر است نتیجه پژوهش را این طور بیان کنیم: در این گروه کوچک، بوی قهوه با کاهش برخی احساسات منفی همراه بود، نه اینکه ثابت کند رایحه قهوه باعث افزایش انرژی یا شادی می شود.

آیا بوی قهوه واقعا فعالیت مغز را تغییر می دهد؟

پژوهشگران علاوه بر گزارش های مربوط به خلق و خو، فعالیت مغز شرکت کنندگان را نیز بررسی کردند. آنها تغییراتی را در یک شاخص مبتنی بر EEG مشاهده کردند که برای ارزیابی وضعیت مرتبط با آرامش استفاده شده بود.

این تغییر از نظر آماری قابل توجه بود، اما اندازه آن نسبتاً کوچک بود. بنابراین نمی توان صرفا بر اساس این یافته گفت که بوی قهوه مغز را به شکل چشمگیری آرام می کند یا یک واکنش عصبی مشخص و قطعی ایجاد می کند.

موضوع جالب دیگر این بود که تغییرات خلقی افراد لزوما با میزان تغییر فعالیت مغزی آنها هم جهت نبود. یعنی فردی که بهبود بیشتری در احساسات خود گزارش کرده بود، الزاماً بیشترین تغییر را در شاخص EEG نشان نمی داد.

این موضوع نشان می دهد رابطه میان بو، احساسات و فعالیت مغز پیچیده تر از یک رابطه ساده علت و معلولی است.

بوی قهوه چه ارتباطی با حافظه و احساسات دارد؟

یکی از دلایل احتمالی تاثیر رایحه ها بر وضعیت روانی این است که حس بویایی ارتباط نزدیکی با سیستم های مغزی درگیر در حافظه و پردازش احساسات دارد. یک بو می تواند خیلی سریع خاطره، موقعیت یا تجربه خاصی را در ذهن فعال کند.

برای مثال، بوی قهوه ممکن است برای یک نفر یادآور صبح های آرام، محل کار یا گفت و گو با دوستان باشد و برای فرد دیگری اصلا چنین معنایی نداشته باشد. در نتیجه، واکنش افراد به یک رایحه می تواند تحت تاثیر تجربه های قبلی و تداعی های شخصی آنها قرار بگیرد.

حتی ممکن است انتظار ذهنی فرد از قهوه نیز نقش داشته باشد. کسی که سال ها قهوه را با بیدار شدن، تمرکز یا شروع یک روز کاری مرتبط دانسته، ممکن است پیش از نوشیدن آن نیز با شنیدن یا بوییدن رایحه قهوه واکنش متفاوتی نشان دهد.

پژوهش های قبلی درباره بوی قهوه چه می گویند؟

پژوهش جدید اولین مطالعه ای نیست که اثر رایحه قهوه را بررسی می کند. در یک مطالعه تصادفی و کنترل شده که روی 80 فرد جوان انجام شد، پنج دقیقه استنشاق رایحه قهوه با بهبود برخی شاخص های توجه و حافظه و افزایش احساس هوشیاری همراه بود. با این حال، در همان مطالعه تغییر معناداری در کورتیزول بزاقی، فشار خون یا ضربان قلب مشاهده نشد.

این یافته ها در کنار پژوهش جدید نشان می دهند که ممکن است رایحه قهوه بتواند روی برخی جنبه های روانی یا شناختی اثر بگذارد، اما نتایج مطالعات مختلف کاملا یکسان نیستند و هنوز نمی توان یک اثر ثابت و قطعی برای آن تعریف کرد.

جمع بندی

اگر بوی قهوه قبل از اولین جرعه حالتان را کمی بهتر می کند، این تجربه لزوما کاملا بی اساس نیست. شواهد آزمایشگاهی نشان می دهند رایحه قهوه می تواند با تغییرات کوتاه مدت در خلق و خو و برخی شاخص های فعالیت مغز همراه باشد.

اما فعلا بهتر است این یافته را در حد یک اثر احتمالی و کوتاه مدت ببینیم، نه یک روش علمی برای درمان اضطراب، افسردگی یا خستگی. برای مشخص شدن اینکه خود رایحه قهوه دقیقا چه اثری دارد و چه بخشی از آن به حافظه، انتظار و تداعی های ذهنی مربوط می شود، مطالعات بزرگ تر، کنترل شده تر و طولانی مدت تر لازم است. پژوهش جدید در سال 2026 در مجله Nutrients منتشر شده است.