آیا داروهای قدیمی دیابت نوع ۲ روند بیماری را تسریع می کنند؟

دیابت نوع ۲ یکی از شایع ترین بیماری های متابولیک جهان است و میلیون ها نفر برای کنترل قند خون خود به درمان دارویی وابسته هستند. طی دهه های گذشته، گروهی از داروها به نام سولفونیل اوره ها به عنوان گزینه ای موثر و مقرون به صرفه تجویز شده اند. با این حال، پژوهش های جدید نشان می دهد که مصرف طولانی مدت این داروها ممکن است پیامدهایی فراتر از آنچه پیش تر تصور می شد داشته باشد.

یافته های تازه از پژوهشگران دانشگاه بارسلونا نشان می دهد که برخی داروهای این خانواده ممکن است با تغییر هویت عملکردی سلول های تولید کننده انسولین، در بلند مدت به تشدید اختلال در دیابت نوع ۲ منجر شوند.

سولفونیل اوره چیست و چگونه عمل می کند؟

سولفونیل اوره ها از دهه ۱۹۵۰ میلادی وارد درمان دیابت شدند و هنوز هم در بسیاری از کشورها به عنوان داروی خط دوم یا در ترکیب با متفورمین تجویز می شوند. این داروها با تحریک مستقیم سلول های بتا در لوزالمعده، ترشح انسولین را افزایش می دهند.

از شناخته شده ترین داروهای این گروه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• گلی بن کلامید
• گلی مپیرید
• گلی پیزید
• گلی بوراید

مکانیسم اثر این داروها بر پایه بستن کانال های پتاسیمی حساس به ATP در سلول های بتا است که منجر به ورود کلسیم و آزاد سازی انسولین می شود. این اثر در مراحل اولیه بیماری بسیار کارآمد است، اما در بسیاری از بیماران پس از چند سال کارایی کاهش می یابد؛ پدیده ای که به آن شکست ثانویه سولفونیل اوره گفته می شود.

نقش سلول های بتا در پیشرفت دیابت نوع ۲

برای درک اهمیت این یافته ها، باید به پاتوفیزیولوژی دیابت نوع ۲ توجه کرد. این بیماری معمولا با مقاومت به انسولین آغاز می شود، اما در ادامه کاهش عملکرد سلول های بتا عامل اصلی وخامت وضعیت بیمار است.

ویژگی های کلیدی سلول های بتا عبارت اند از:

• تولید و ترشح انسولین در پاسخ به افزایش قند خون
• تنظیم دقیق هموستاز گلوکز
• واکنش سریع به تغییرات متابولیک بدن
• حفظ هویت ژنتیکی اختصاصی برای عملکرد انسولین سازی

تا مدت ها تصور می شد که کاهش تعداد سلول های بتا به دلیل مرگ سلولی، علت اصلی افت عملکرد پانکراس است. اما اکنون پژوهش ها نشان می دهد که از دست رفتن هویت عملکردی این سلول ها نیز نقش مهمی در پیشرفت بیماری دارد.

یافته های پژوهش دانشگاه بارسلونا درباره تغییر هویت سلولی

این مطالعه توسط تیمی از پژوهشگران در University of Barcelona و با همکاری مؤسسه تحقیقات بیوپزشکی بلویج انجام شد. نتایج در نشریه علمی Diabetes Obesity and Metabolism منتشر شده است.

محققان اثر داروی گلی بن کلامید را بر سلول های بتای سالم بررسی کردند. نتایج نشان داد:

• کاهش بیان ژن های کلیدی از جمله ژن انسولین
• افزایش شاخص های استرس در شبکه آندوپلاسمی
• افت پاسخ ترشح انسولین به گلوکز
• افزایش نرخ مرگ سلولی در مواجهه طولانی مدت با دارو

به گفته پروفسور ادوارد مونتانیا، سلول های بتا نه تنها ممکن است بمیرند، بلکه می توانند به حالتی بازگردند که دیگر ویژگی تخصصی انسولین سازی خود را از دست بدهند. در این وضعیت، سلول زنده است اما عملکرد موثر ندارد.

استرس شبکه آندوپلاسمی و ارتباط آن با آسیب سلولی

یکی از مکانیسم های شناسایی شده در این پژوهش، افزایش استرس در شبکه آندوپلاسمی است. این ساختار درون سلولی مسئول ساخت و تا خوردن صحیح پروتئین ها از جمله انسولین است. تحریک مداوم سلول های بتا توسط سولفونیل اوره ها می تواند بار کاری این بخش را افزایش دهد.

پیامدهای این استرس شامل موارد زیر است:

• اختلال در پردازش صحیح پروتئین ها
• فعال شدن مسیرهای التهابی درون سلولی
• کاهش توانایی پاسخ به گلوکز
• تسریع روند نارسایی عملکردی سلول های بتا

نکته مهم آن است که شدت این آسیب با مدت زمان مصرف دارو رابطه مستقیم دارد. هرچه مواجهه طولانی تر باشد، تغییرات ژنتیکی و عملکردی عمیق تر خواهد بود.

آیا این تغییرات برگشت پذیر هستند؟

یکی از جنبه های امیدوار کننده این پژوهش آن است که از دست رفتن هویت سلولی، در برخی شرایط می تواند برگشت پذیر باشد. برخلاف مرگ سلولی که دائمی است، تغییر برنامه ژنتیکی ممکن است با مداخلات درمانی اصلاح شود.

این موضوع چشم اندازهای جدیدی را ایجاد می کند، از جمله:

• توسعه داروهایی برای بازیابی هویت سلول های بتا
• ترکیب درمان های محافظت کننده از پانکراس با داروهای کاهنده قند خون
• بازنگری در مدت و نحوه تجویز سولفونیل اوره ها
• تمرکز بیشتر بر داروهای جدیدتر مانند آگونیست های GLP 1 و مهارکننده های SGLT2

البته پژوهشگران تاکید می کنند که نتایج فعلی عمدتا بر پایه مطالعات آزمایشگاهی است و برای تغییر دستورالعمل های بالینی، مطالعات انسانی گسترده تری لازم است.

جمع بندی

سولفونیل اوره ها همچنان در بسیاری از کشورها بخش مهمی از درمان دیابت نوع ۲ را تشکیل می دهند. با این حال، داده های جدید نشان می دهد که تحریک مداوم سلول های بتا ممکن است در بلند مدت به تغییر هویت عملکردی آن ها و تسریع اختلال پانکراس منجر شود.

این یافته ها به معنای توقف ناگهانی مصرف دارو نیست، بلکه ضرورت ارزیابی دقیق تر مزایا و خطرات در درمان طولانی مدت را برجسته می کند. بیماران باید هرگونه تغییر در درمان را تنها با مشورت پزشک متخصص انجام دهند. گزارش حاضر صرفا جنبه اطلاع رسانی دارد و جایگزین توصیه پزشکی تخصصی نیست.